Donderdag 4 juni 2026 opende koningin Máxima het vernieuwde Valkhof Museum in Nijmegen, ruim 26 jaar na koningin Beatrix. Joris Ivens' film Indonesia Calling (1946) wordt permanent in de vaste opstelling vertoond samen met de Kinamo filmcamera uit de collectie van de Ivens Stichting. Hiermee filmde hij de filmklassiekers De brug (1928) en Regen (1929). In de zalen van kunstenaar Fernando Sánchez Castillo 'Power to the People' is Het verhaal van de wind (1988) integraal te zien met een mini terracotta leger (tot november 2026).
Artist impression van het Kelfkensbos (klaar medio juli 2026) met entree naar vernieuwd Valkhof Museum. Foto Gemeente Nijmegen. Rechts het beeld van Fernando Sánchez Castillo met het ruiterstandbeeld van Romeinse keizer, op zijn kop. Rechts van dezelfde kunstenaar een in de tijd en aarde weggezakt beeld van diezelfde machthebber.
'Mens op de grens'
Architectenbureau UNStudio (Ben van Berkel, Tina Kortmann) kreeg de kans het gebouw in een verbouwing van bijna vier jaar en 16 miljoen euro aantrekkelijker, logischer en veel transparanter te maken. Inhoudelijk heeft het museum gekozen voor een overkoepelend verhaal 'Mens op de grens', typerend voor Nijmegen aan de Limes, de stuwwal, de oostgrens... 'Een heuvel geeft uitzicht en overzicht, een rivier vormt een natuurlijke grens. Ook in Nijmegen en omgeving, waar de paden van mensen al meer dan 40.000 jaar kruisen rond heuvel en rivier. Daardoor raken verschillende tijden, mensen, culturen en ideeën hier met elkaar verbonden. In 'Mens op de grens' zie je wat Nijmegen gemaakt heeft tot wat het vandaag is – en wat ons gemaakt heeft tot wie wij vandaag zijn.'
In de benedenverdieping is voor het eerst een chronologisch overzicht van de indrukwekkende Nijmeegse (kunst)geschiedenis te zien, een verhaal van eeuwen migratie van mensen en ideeën. Dat loopt van de prehistorie, via een schitterende pronkzaal van de Romeinse tijd, het middeleeuwse verleden (gebroeders Van Lymborch) tot de 20e eeuw, met de voor Nijmegen kenmerkende radicale extremen: 'Tijd voor actie'.
Joris Ivens
'Door de tijd heen worden hier grenzen verlegd en doorbroken' meldt het museum. Zo'n grensverlegger in de kunst is Joris Ivens (1898, Nijmegen - 1989, Parijs) waarvan in het deel van de 20e eeuw op een groot scherm de documentaire Indonesia Calling is te zien, waarmee hij stelling neemt tegen de koloniale politiek van de Nederlandse regering. Het werd hem niet in dank afgenomen. De film is het begin van de solidariteitsfilms met geknechte landen, die voor onafhankelijkheid vochten en vechten. In een langdurig bruikleen van de Ivens Stichting is de Kinamo filmcamera opgesteld (in de bank waarop je de hele film kunt bekijken), waarmee de filmklassiekers De brug en Regen werden gefilmd, klassiekers van de internationale cinema. Ivens' film is een van de 15 vensters met speciale verdieping om de achtergronden te leren kennen.
Op het scherm rechts een scene uit Indonesia Calling (1946) in de haven van Sydney waar havenarbeiders en matrozen soldiair zijn met de jonge republiek Indonesië en zich verzetten tegen pogingen van de Nederlandse regering de kolonie met geweld te heroveren. Links in de vitrine bij de bank de Kinamo handcamera uit de collectie van de Europese Stichting Joris Ivens. Op het scherm achter beelden van de Piersonrellen, krakers die zich teweer stellen tegen een tank van de ME (1981).
Power to the People
De Spaanse kunstenaar Fernando Sánchez Castillo (1970, Madrid) richtte enkele bovenzalen in onder de titel Power to the People. Hij groeide op in een tijd dat Spanje worstelde met het dictatoriale Franco-verleden. In zijn werk bevraagt Sánchez de beeldvorming van machthebbers en de strijd voor vrede. 'Vrede is het mooiste kunstwerk', zo stelt hij. Aan een hijskraan laat hij aan de Waal een reusachtige witte vlag wapperen in de wind. Als hij in aanraking komt met het werk van Joris Ivens ziet hij in Het verhaal van de wind (1988) ontdekt hij veel paralellen met zijn werk. Op de grond in de expositiezaal stelt hij een mini terracotta-leger op, dat Ivens in zijn film na eeuwen van stilstand plotseling tot leven laat komen. Van fossiel naar mobiel, van stilzwijgend ondergaan naar actie en opstand. In een andere zaal toont Sánchez de student die in Beijing tanks tegenhoudt, een dans van ME-tanks, een grote groep dwaze moeders met een groot beeld van van een van hen en zijn ontwerp van de grote beelden van de omgekeerde Romeinse keizer.
Fernando Sánchez Castillo; zaal met mini terracotta leger (Xi'an, China) met de Ivensfilm Het verhaal van de wind (1988). Rechts, filmstill met Joris Ivens die aan het einde van de film zegt 'Vent souffle fort...'
Baksteenopzetsters
Een blikvanger in de vaste opstelling is tevens het grote doek van Henry Luyten over drie vrouwen die in de uiterwaarden van de Waal bij Nijmegen klei in baksteenvormen duwen. In helder zonlicht, geschilderd in heldere realistisch-impressionistische stijl is dit werk 'De baksteenopzetsters' een sleutelwerk voor de Nijmeegse (kunst)geschiedenis. De baksteenindustrie was rond 1900 de meeste omvangrijke industrie van de stad, de onderbetaalde vrouwen en mannen zorgden voor de bouw van Nijmegen-Oost met zijn fraaie villa's. De Nijmeegse opdrachtgever van Luyten, de baksteenfabrikant Janssen, woonde nota bene in een grote villa aan het Kelfkensbos waar nu het Valkhof Museum staat. Daar had hij een atelier voor de van oorsprong Roermondse schilder ingericht, maar hij schilderde bij voorkeur ter plekke 'en plein air', in de open lucht. Dit grootse doek werd gevonden door André Stufkens in de voorbereiding van de grote Joris Ivens-tentoonstelling Passages. Joris Ivens en de kunst van deze eeuw (1999-2000), destijds de eerste wisseltentoonstelling van het Valkhof Museum. Met behulp van de broers Paul en Jozef de Beenhouwer, verzamelaars en archivisten van het oeuvre van Luyten, werd de Belgische eigenaar, ook een baksteenfabrikant, getraceerd. Na lang aandringen is het sleutelwerk nu in lang bruikleen.
Henry Luyten's blikvanger De baksteenopzetsters, met rechts daarvan een werk van Maria Janssen (dochter van de baskteenfabrikant), geboren op de plek waar nu het museum staat. Links twee werken van Jan Toorop die tien jaar in Nijmegen heeft gewoond en gewerkt.
Filmgeschiedenis
De films van Joris Ivens behoren tot de filmgeschiedenis, hij was en zal altijd de belangrijkste Nederlandse filmmaker blijven in de eerste driekwarteeuw van die historie. Het Rijksmuseum toont in haar zalen van de 20e eeuw permanent Ivens' Philips Radio (1931), een icoon van moderniserend Nederland, de eerste geluidsfilm van ons land. Het Valkhof Musuem vanaf nu Indonesia Calling! (1946). Wonderlijk genoeg blijft het museum dat over de filmgeschiedenis van ons land gaat, het EYE Filmmuseum, jammerlijk achter. Hoewel al vanaf het beleidsplan van 2012 staat dat EYE een expo wil over Ivens en ondanks pogingen daartoe is het museum er nog steeds niet in geslaagd.
